Metodologia

Polska statystyka publiczna nie publikuje wszystkich wskaźników na tym samym poziomie agregacji. Niektóre dane (wynagrodzenia, ceny mieszkań) GUS wylicza dla miast na prawach powiatu. Inne (ceny żywności, taryfy mediów) — tylko dla województw. Dlatego bazę dzielimy na dwa zakresy szczegółowości, a każdy ranking jasno deklaruje, które miasta uwzględnia.

Indeks siły nabywczej wymaga lokalnych cen mieszkań i lokalnych wynagrodzeń. Dla miast spoza tej grupy GUS nie publikuje obu tych wskaźników na poziomie gminy — a próba „dorabiania” danych przez interpolację z powiatu ziemskiego dawałaby fałszywe wyniki. Wolimy pokazać profil miasta z brakującymi polami niż wymyślić liczby, których nie da się obronić.

Konsekwencja: wartości referencyjne (mediany i średnie, do których porównujemy każde miasto) są liczone wyłącznie z 66 miast na prawach powiatu. Słowo „średnia krajowa” w naszych rankingach oznacza zawsze średnią z miast na prawach powiatu, nigdy ze wszystkich 227 miast ani z całej Polski.

Indeks siły nabywczej mierzy, ile kupisz za przeciętną pensję w danym mieście. Uwzględnia zarówno wysokość zarobków, jak i lokalne koszty życia.

• Wartość 100 = punkt odniesienia (zarobki i koszty na poziomie referencyjnym z 66 miast na prawach powiatu)
• Powyżej 100 = za przeciętną pensję kupisz więcej niż w typowym mieście
• Poniżej 100 = za przeciętną pensję kupisz mniej niż w typowym mieście

Indeks zarobków to stosunek mediany wynagrodzeń w mieście do mediany z 66 miast na prawach powiatu, pomnożony przez 100. Mediana lepiej oddaje typowe zarobki niż średnia, którą zawyżają najwyższe pensje (np. w miastach górniczych). Indeks kosztów to średnia ważona trzech składników opisanych poniżej.

Indeks kosztów życia składa się z trzech domen, z których każda porównuje ceny lokalne do średniej z 66 miast na prawach powiatu:

Indeks żywności nie traktuje wszystkich produktów jednakowo. 24 produkty spożywcze są ważone według struktury wydatków gospodarstw domowych na podstawie klasyfikacji Eurostat COICOP (Classification of Individual Consumption According to Purpose), dostosowanej do polskich wzorców konsumpcji. Przykładowo mięso ma wyższą wagę (~26%) niż owoce (~7%), co odzwierciedla jego większy udział w typowym budżecie żywnościowym.

Główne kategorie wagowe: mięso (26%), nabiał i jaja (17%), pieczywo i zboża (14%), warzywa i ziemniaki (12%), wędliny (10%), owoce (7%), oleje i tłuszcze (5%), cukier i napoje (5%), ryby (4%).

Ceny żywności podlegają silnym wahaniom sezonowym (np. warzywa i owoce). Aby indeks nie reagował na krótkotrwałe skoki cen, dla każdego produktu obliczamy średnią kroczącą z ostatnich 12 miesięcy. Dopiero te wygładzone wartości są porównywane między miastami.

Ceny mieszkań to najważniejszy składnik indeksu kosztów (waga 55%) i jednocześnie obszar, w którym mamy dwa niezależne źródła. Każde z nich opowiada inną historię o rynku — jedno agreguje GUS, drugie pochodzi wprost z aktów notarialnych.

Bank Danych Lokalnych publikuje średnie ceny transakcyjne za m² mieszkania na poziomie miasta na prawach powiatu z podziałem na cały rynek, rynek pierwotny i rynek wtórny. Dziedzinowa Baza Wiedzy uzupełnia obraz kwartalnymi szeregami czasowymi. To te wartości wchodzą do indeksu siły nabywczej — są spójne, oficjalne i porównywalne między miastami.

RCN to ogólnopolski rejestr cen i wartości nieruchomości prowadzony na podstawie aktów notarialnych, publikowany przez Główny Urząd Geodezji i Kartografii w serwisie mapy.geoportal.gov.pl. Agregujemy transakcje do poziomu miasta, dzięki czemu możemy pokazać medianę, średnią i rozstęp kwartylowy z rzeczywistych aktów notarialnych, a nie tylko ze średnich publikowanych przez GUS.

• Cen najmu — RCN obejmuje wyłącznie transakcje sprzedaży
• Cen ofertowych z portali nieruchomości — RCN to rzeczywiste akty
• Standardu wykończenia, metrażu i lokalizacji wewnątrz miasta — agregaty są na poziomie miasta
• Transakcji prywatnych poza systemem notarialnym (sporadyczne, ale istnieją)

Wynagrodzenia są drugim filarem indeksu siły nabywczej i samodzielnym tematem w sekcji /zarobki. Korzystamy z dwóch zakresów danych GUS, bo miasta na prawach powiatu i gminy mają różny zakres publikowanych statystyk.

W indeksie siły nabywczej i w rankingach używamy mediany z poziomu gminy, bo lepiej oddaje typowe zarobki niż średnia z poziomu powiatu — średnia jest podciągana przez najwyższe pensje sektora górniczego, finansowego czy IT. Dla porównań i trendów prezentujemy też średnią brutto.

GUS publikuje wyłącznie kwoty brutto. Aby kwoty były „ludzkie”, liczymy szacunkowe netto z mnożnika 0,73. Weryfikacja dla mediany 7 000 zł brutto (rok podatkowy 2025/2026, bez PPK):

5 102 / 7 000 ≈ 0,729 ≈ 0,73. To uproszczenie — nie uwzględnia progresji podatkowej, drugiego progu, składek PPK, ulg rodzinnych ani umów cywilnoprawnych. Każdą konkretną kwotę warto sprawdzić w kalkulatorze wynagrodzeń.

Wynagrodzenia GUS dotyczą sektora przedsiębiorstw, czyli podmiotów gospodarczych zatrudniających powyżej 9 osób. Nie obejmują:

• Samozatrudnienia i jednoosobowych działalności gospodarczych
• Mikroprzedsiębiorstw (do 9 osób)
• Sektora publicznego (administracja, oświata, ochrona zdrowia)
• Rolnictwa indywidualnego
• Umów cywilnoprawnych (zlecenia, dzieło) i umów o pracę poza sektorem przedsiębiorstw

W praktyce oznacza to, że oficjalna „średnia GUS” jest wyższa od mediany faktycznych dochodów wszystkich pracujących mieszkańców miasta. To nie jest błąd — to konsekwencja definicji.

Oprócz danych liczbowych GUS prezentujemy kilka katalogów punktów (POI) i wskaźników usługowych. Nie wchodzą do indeksu siły nabywczej — pełnią rolę kontekstu „jak mi się tu mieszka”. Każdy katalog ma niezależne źródło i własny harmonogram aktualizacji.

Wszystkie wskaźniki gęstości (Żabka, apteki) wymagają populacji. Korzystamy z najnowszej populacji publikowanej przez GUS dla właściwej jednostki administracyjnej. Jeśli mamy dane na styku roku, używamy najnowszego pełnego rocznika.

Geokodowanie sklepów i aptek odbywa się przez dopasowanie nazwy miejscowości i województwa oraz kontrolę odległości geograficznej do 15 km od centroidu miasta — to chroni przed przypisywaniem punktu z gminy ościennej do mylącego centroida miasta o tej samej nazwie.

Katalogi miejskie (Żabka, apteki, żłobki) pokazujemy również jako mapy powiatowe. Każdą placówkę przypisujemy po adresie do właściwej gminy i powiatu, korzystając z Państwowego Rejestru Granic GUGiK. Wartości „na 10 tys. mieszkańców” dzielimy przez populację powiatu publikowaną przez GUS, z najświeższego dostępnego rocznika. Nie rozpoznajemy placówki po samym środku miasta — adres i rejestr granic chronią przed przypisywaniem sklepu z gminy ościennej do rdzenia powiatu.

Mapa kolorystyczna wymaga podziału wartości na klasy — ile powiatów dostaje który kolor z palety. Używamy dwóch strategii, dobieranych dla każdej mapy w zależności od rozkładu danych:

• Kwantyle — każda klasa ma taką samą liczbę powiatów. Mapa jest wtedy równomiernie pokolorowana (żadna klasa nie dominuje), a progi są odporne na pojedyncze odstające wartości. Dobrze sprawdza się przy rozkładach skośnych, gdzie kilka powiatów zawyża skalę i przy podziale na równe przedziały większość Polski byłaby jednokolorowa.
• Jenks (klasyfikacja naturalnych przerw) — minimalizuje wariancję wewnątrz klasy i maksymalizuje między klasami, szukając „luk” w danych. Pokazuje naturalne klastry: jeśli powiaty grupują się w dwie–trzy wyraźne populacje, Jenks postawi progi dokładnie między nimi. Używamy na mapie Żabek, bo rozkład gęstości sklepów dzieli powiaty na wyraźne grupy (pas nadmorski i turystyczny vs. reszta).

Dla metryk z długim ogonem (np. żłobków na 10 tys. mieszkańców — garstka powiatów ma wielokrotnie więcej niż mediana) stosujemy logarytm naturalny przed podziałem na klasy. Wygładza ogon tak, że różnice między powiatami w środku rozkładu nie giną pod kolorystyczną dominacją kilku outlierów. Sama legenda pokazuje już wartości oryginalne — transformacja żyje tylko w procesie klasyfikacji.

Nie każdą liczbę warto pokazywać na mapie. Dla wskaźników liczonych na mieszkańca wymagamy minimalnej populacji powiatu 500 mieszkańców — poniżej tego progu pojedyncza placówka daje wskaźnik 200+/10 tys., czyli artefakt zamiast sygnału (takie powiaty oznaczamy wyblakłym kolorem). Dla median cen mieszkań wymagamy co najmniej 20 transakcji w oknie 12-miesięcznym; poniżej błąd standardowy mediany przekracza 15% wartości i podstawiamy wartość z szerszego obszaru (powiat zamiast gminy). Dla rozstępów kwartylowych próg to 50 obserwacji. Każda reguła ma to samo uzasadnienie w całym serwisie i jest identyczna między mapami tego samego typu — nie stroimy ich per strona.

Powiat bez wystarczających danych nie dostaje koloru z palety. W zależności od przyczyny rysujemy go jako ukośne kreskowanie — brak danych nawet z szerszej jednostki, lub jako wyblakłe wypełnienie — wartość istnieje, ale próba jest zbyt mała. Zero placówek to poprawna obserwacja (powiat bez apteki), brak danych to coś innego i mapa musi je rozróżniać wizualnie.

Na podstawie indeksu siły nabywczej przyznajemy ocenę literową:

Cykl odświeżania jest pochodną harmonogramu publikacji każdego źródła. Po każdej aktualizacji wszystkie indeksy, oceny i wartości referencyjne są przeliczane automatycznie dla wszystkich 66 miast na prawach powiatu, a katalogi punktów dla całego zbioru 227 miast.

Poniżej opisujemy znane ograniczenia indeksów, danych i metodologii. Chcemy być w pełni transparentni co do tego, czego nie mierzymy i gdzie dane mogą być niedoskonałe — tak, żeby każdy mógł zdecydować, czy nasza interpretacja pasuje do jego pytania.

Mieszkania: cena zakupu, nie czynsz najmu

Składnik mieszkaniowy (55% wagi) opiera się na cenie zakupu m² mieszkania, nie na czynszu najmu. GUS publikuje ceny transakcyjne konsekwentnie dla wszystkich miast — danych o czynszach najmu brak. Cena zakupu koreluje z kosztami mieszkania, ale relacja nie jest liniowa: w dużych miastach rentowność najmu jest niższa (~4%) niż w mniejszych (~7%), co oznacza, że indeks może zawyżać koszty mieszkania w Warszawie czy Krakowie względem faktycznego obciążenia budżetu.

Ceny mieszkań odpowiadają za ~94% wariancji indeksu kosztów między miastami. Żywność i media różnią się znacznie mniej, bo dane są na poziomie województwa (patrz niżej). Indeks jest więc de facto silnie napędzany rynkiem nieruchomości.

Granulacja danych: miasto vs. województwo

Ceny żywności i mediów komunalnych to dane wojewódzkie, nie miejskie. GUS nie publikuje cen żywności dla poszczególnych miast — jedynie dla województw. Oznacza to, że miasta w tym samym województwie (np. Toruń i Bydgoszcz) mają w naszym indeksie identyczne ceny żywności i mediów. Tylko ceny mieszkań i wynagrodzenia są na poziomie miasta na prawach powiatu.

Wynagrodzenia — sektor przedsiębiorstw

Dane o wynagrodzeniach dotyczą wyłącznie sektora przedsiębiorstw (podmioty zatrudniające powyżej 9 osób). Nie obejmują m.in. samozatrudnienia, mikroprzedsiębiorstw, rolnictwa, sektora publicznego ani umów cywilnoprawnych. Rzeczywisty rozkład zarobków w mieście może się znacząco różnić od tej statystyki.

RCN: brak detalu lokalnego i standardu

Agregaty RCN są na poziomie miasta — nie pokazują różnic między dzielnicami, między metrażem (kawalerka vs. trzypokojowe) ani standardem wykończenia. Mediana z 12-miesięcznego okna może też rozjeżdżać się z bieżącymi cenami ofertowymi w okresie szybko zmieniającego się rynku. RCN obejmuje wyłącznie sprzedaż, nie najem i nie ceny ofertowe.

Pozostałe miasta: brakujące pola, nie błędy

Dla 161 pozostałych miast nie liczymy indeksu siły nabywczej, bo nie mamy lokalnych cen mieszkań i lokalnych wynagrodzeń na poziomie powiatu. Tam, gdzie brakuje danych, pole jest puste lub jawnie oznaczone „brak danych” — nigdy nie wstawiamy interpolowanych liczb, które wyglądałyby jak fakty.

Czego indeks nie obejmuje

• Transport (paliwo, bilety komunikacji miejskiej)
• Usługi prywatne (fryzjer, przedszkole, serwis samochodowy)
• Opieka zdrowotna
• Rozrywka i kultura
• Odzież i obuwie
• Podatki lokalne i opłaty (np. śmieciowa)

Dlaczego większość miast ma wynik powyżej 100

Indeks zarobków bazuje na medianie z 66 miast na prawach powiatu, a indeks kosztów na średniej arytmetycznej. Te dwie miary referencyjne nie są identyczne — mediana zarobków jest niższa od średniej (bo kilka miast z najwyższymi pensjami zawyża średnią), a średnia kosztów jest wyższa od mediany (bo Warszawa, Kraków i Trójmiasto zawyżają średnią cen mieszkań).

W efekcie typowe miasto ma indeks zarobków nieco powyżej 100 i indeks kosztów nieco poniżej 100, co daje siłę nabywczą powyżej 100. Około 2/3 miast ma wynik powyżej 100 — to nie błąd, lecz konsekwencja tego, że większość polskich miast ma korzystniejszy stosunek zarobków do kosztów niż duże metropolie, które zawyżają wartości referencyjne.

Na kolejność rankingu nie ma to żadnego wpływu — przesunięcie jest identyczne dla każdego miasta. Oceny literowe (A+ do D) są skalibrowane do stałych progów indeksu, nie do rozkładu percentylowego, więc odzwierciedlają bezwzględny stosunek zarobków do kosztów, a nie pozycję względem innych miast.

Dane pochodzą z kilku źródeł o różnych warunkach ponownego wykorzystania. Poniżej pełna lista z linkami i opisem zakresu, w jakim ich używamy. Zasady cytowania i reuse opisuje osobna strona Licencja danych.

Kod, interfejs, teksty redakcyjne, metodologia jako utwór i marka Znane Dane nie są objęte licencją CC BY. Wybrane zestawienia liczbowe oparte wyłącznie o otwarte źródła publiczne można ponownie wykorzystywać z atrybucją. Zbiory mieszane i dane bez jednoznacznej otwartej licencji, w szczególności Żabka, opisujemy ostrożnie i nie udostępniamy ich jako pełnych zbiorów źródłowych CC BY.